Wat doen we met alle tijd die AI ons oplevert?
In deze editie: wat AI doet met ons brein, oplossingen voor het onderwijs en de nieuwste ontwikkeling, world models.
Stel: je maakt een samenvatting van een ingewikkeld artikel. Je googlet wat termen, zucht een keer. Je worstelt. En tegelijkertijd maak je nieuwe verbindingen in je hersenen. Je begrijpt de materie. Doe je het met AI dan heb je binnen drie tellen een samenvatting, die misschien best aardig is. Maar.. omdat je geen moeite hebt hoeven doen, slaat je langetermijngeheugen niets op. Er blijft weinig hangen. Onderzoeker Lixiang Yan (Tsinghua University) waarschuwt voor de ‘performance paradox’: AI geeft prestaties op korte termijn een boost, maar ondermijnt duurzaam leren. En zie hier: de illusie van competentie. Op papier lijk je kundig, in werkelijkheid leer je niet zoveel.
Onderzoek van Hamsa Bastani (University of Pennsylvania) onder duizend middelbare scholieren bewees dit pijnlijk. Zij liet leerlingen wiskundeoefeningen maken, de ene groep met AI-assistent en de andere zonder. Zodra die assistent werd weggehaald, presteerden de leerlingen die ermee geoefend hadden slechter op wiskundeoefeningen, dan de groep die alles zelf had uitgevogeld. Het probleem: de jongeren die de assistent hadden gebruikt, misten fundamentele kennis in hun langetermijngeheugen. Je brein is als een spier die groeit door weerstand. Die weerstand vermijden, is dus niet handig. Of, zoals ik het AI-hoogleraar Pim Haselager vaak heb horen zeggen:
Je gaat ook niet naar de sportschool met een heftruck om je gewichten te liften.
Offloaden
Het positieve nieuws: die nadelige effecten op leren en cognitie kunnen voorkomen worden. Wetenschappers van de University of Technology Sydney maken een cruciaal onderscheid:
Positief offloaden: Je besteedt bijvoorbeeld je grammaticacheck uit aan AI. Het resultaat: je brein krijgt ruimte voor het diepere denkwerk.
Schadelijk offloaden: Je laat een chatbot een heel essay schrijven. Het resultaat: je omzeilt het denkproces juist.
Technologische vooruitgang heeft ons vaker voor deze keuze gesteld. De boekdrukkunst bevrijdde ons geheugen, zodat we ruimte kregen om te analyseren. Rekenmachines verlichtten rekenwerk, wat ruimte gaf voor diepere probleemoplossing. En dankzij computers werd het makkelijker om je schrijfsels te herzien en argumenten te verfijnen, stelt ethisch digitaal strateeg Josine Overdevest. “Zo nam elke technologiegolf bepaalde vaardigheden over, en creëerde daarmee tegelijkertijd ruimte voor nieuwe.” De crux is om die ruimte te benutten. Een interessant positief voorbeeld: KRITIKOS van de Hogeschool Utrecht - een chatbot die de student kritische vragen stelt in plaats van antwoord geeft.
De grote vraag is misschien niet meer: ‘wat willen we dat studenten inleveren?’, maar eerder: ‘wie willen we dat studenten worden?’, oppert Josien Boetje (onderzoeker en de bedenker van KRITIKOS) dan ook in de LLEARN Podcast. Minder focus op het eindproduct, en meer op het proces. Essentieel daarbij is studentnabijheid, schrijft techfilosoof Rens van der Vorst (Fontys). Fysiek onderwijs ‘waarin je studenten ziet werken, observeert hoe ze in groepen acteren en gewoon met ze over hun werk praat’.
Soms betekent AI misschien ook dat we het onderwijs fundamenteel anders moeten inrichten. Jeroen Verwer suggereert in NRC dat hbo-opleidingen wellicht meer moeten focussen op praktische vaardigheden, als een soort mbo+.
En soms betekent AI dat je meer mag verwachten van studenten (of jezelf). Ik werk zelf aan AI-onderwijsontwikkeling voor de School voor Journalistiek. Ons eerste onderwijsproject is een murder mystery waarin journalistiekstudenten met AI-tools een moord oplossen. Het doel: leren om AI slim te gebruiken ter versterking van het eigen onderzoeksjournalistieke proces. Vibecoden, scrapen, data-analyse, beeldverificatie. Zo zetten studenten AI niet in als antwoordmachine, maar als een hulpmiddel bij specialistische taken. Ik kan je vertellen, dat gaat met de broodnodige worsteling gepaard. Precies de bedoeling.
Een tweede project is in de maak: een game waarin studenten de blackbox van een fraudevoorspellend AI-algoritme openbreken. Ze leren bijvoorbeeld trainingsdata onder de loep te nemen en resultaten te checken op bias. Geen traditionele opdrachten die nu ineens simpel zijn, maar nieuwe essentiële vaardigheden die lekker uitdagend zijn. De winst van deze revolutie zit niet in de denkkracht die we uitbesteden, maar in wat we doen met de ruimte die we ervoor terugkrijgen.
Lezen, luisteren, kijken..
..Als je tien minuten hebt:
Boston Consulting Group (BCG) onderzocht met EEG’s en hartslagmeters waarom sommige werknemers zich aan het einde van een ‘efficiënte’ werkdag uitgeput voelen, zelfs als hun werkdruk door AI-tools zou moeten afnemen. Wat blijkt: het constant monitoren van AI zet de prefrontale cortex in een staat van overprikkeling. Na drie uur intensief AI-beheer ontstaat er brain fry: een toestand waarin je synapsen tijdelijk minder efficiënt vuren door een overschot aan adenosine, een stof die vermoeidheid signaleert. Ons brein is niet gebouwd om langdurig een passieve, maar waakzame controleur te zijn.
Nick Kivits (NVJ) onderzoekt de invloed van AI op journalistiek werk. Heb je een paar minuutjes? Dan help je hem enorm door deze enquête in te vullen.
NRC scherpt de richtlijn voor AI-gebruik in opiniestukken aan, schrijft Chef Opinie Wouter van Noort: ‘om auteursschap te beschermen en koesteren.’
De volgende fase van AI-ontwikkeling: world models, schrijft TW. ‘AI-modellen die je omgeving scannen en daar voorspellingen over doen.’
Na jaren van chaos voorspelt WAN-IFRA dat er in 2026 een gestructureerde markt ontstaat, waarin AI-bedrijven uitgevers eerlijker betalen voor hun content. Vier stappen die je kunt nemen om daar de vruchten van te plukken.
Just Vervaart (Omroep Gelderland) bouwde een tool om na de gemeenteraadsverkiezingen duizend processen verbaal van stemlokaalmedewerkers te doorzoeken, benieuwd of er nog iets opmerkelijks was voorgevallen.
..Als je wat langer hebt:
Kun je een start-up bouwen die volledig draait op AI-agents? Journalist Evan Ratliff onderzoekt het in de podcast Shell Game. ‘Een grappige, maar ook zorgwekkende podcast’, vindt VPRO.
Tooltips tot slot
Open Journalism houdt bij welke journalistieke opensource tools er op GitHub verschijnen. Je kan je aanmelden om op de hoogte te worden gehouden van nieuwe, herbruikbare projecten.
Dankjewel en tot over twee weken!
