Tegen de afhankelijkheid van de VS kun je ook zélf iets doen
Europa leunt stevig op Amerikaanse big tech en dat schuurt. In deze nieuwsbrief: hoe Europa voorzichtig tegengas geeft, wat je zelf kunt doen en hoe journalisten als waakhond van AI optreden.
Misschien heb je hem deze week voorbij zien komen: een post waarin Rob Wijnberg president Trump het grootste gevaar voor de wereld sinds 1933 noemt. Lang stond het bericht niet online voor het zonder pardon door LinkedIn verwijderd werd. Kritiek op de POTUS wordt niet gewaardeerd. De verontwaardiging van de Correspondent is groot: “Het verwijderen van journalistieke inhoud door een groot digitaal platform als LinkedIn raakt aan een fundamenteel beginsel van de democratische rechtsstaat: de vrije verspreiding van informatie”. Het is niet het eerste incident dat laat zien hoezeer de macht van big tech ons raakt.
Die invloed reikt verder dan sociale media. Het Internationaal Strafhof kampt al langer met Amerikaanse sancties. Dat begon met het Microsoft-account van hoofdaanklager van het Internationaal Strafhof, Karim Khan. Inmiddels zijn ook andere rechters en aanklagers aan de beurt. De gevolgen zijn ingrijpend. Geen Uber, Airbnb of Netflix. Geen e-mail via Microsoft of Google. WhatsApp, Instagram en Facebook: onbereikbaar. Betalen met Visa, Mastercard of PayPal? Het kan allemaal niet meer. Sancties vanuit de VS kunnen ver reiken.
Toch neemt de Europese afhankelijkheid van Amerikaanse bigtech nauwelijks af. Software-ontwikkelaar Bert Hubert brengt in kaart welke organisaties ‘voor hun primaire missie’ afhankelijk zijn van Amerikaanse bedrijven. Schrik niet, het zijn er nogal wat: van het UWV tot gemeentes tot de veiligheidsregio’s. Je vraagt je bijna af: wie niet? Ook onderwijsinstellingen draaien bijna allemaal op software van Google of Microsoft.
Zelfs het bedrijf dat de software achter DigiD beheert, dreigt in Amerikaanse handen te vallen. Het leidde tot een brandbrief en een Kamerdebat, want zo maken we onszelf wel héél kwetsbaar voor eventuele sancties van de VS. Een onafhankelijk AI-adviesorgaan ‘om de blinde vlek op het gebied van AI weg te nemen’ zou dan ook geen dag te vroeg zijn. Deze week riepen zesenvijftig briefschrijvers vanuit wetenschap, onderwijs en maatschappelijke organisaties daartoe op.
De noodzaak voor de EU om een tandje bij te zetten, is inmiddels ook in Davos doorgedrongen. De voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, presenteerde daar EU INC, een initiatief dat het voor AI-bedrijven makkelijker moet maken om te opereren in verschillende EU-landen. Geen 27 verschillende wetgevingen meer. Geen aparte juridische entiteiten, advocaten of accountants voor elk land. De belofte: je registreert je onderneming binnen 48 uur online, zonder verder bureaucratisch geneuzel. De hoop is natuurlijk dat dit innovatie stimuleert, groei versnelt en investeringen aantrekt, zodat Europa op eigen benen gaat staan.
Er klonken meer voorzichtig optimistische geluiden in Davos. Zo lanceerde W Social een Europees alternatief voor de bekende sociale netwerken. W Social verifieert of gebruikers echt zijn, doet factchecks en wordt gebouwd, bestuurd en gehost vanuit Europa. Een paar maanden geleden maakten we ook al kennis met het Luxemburgse Monnett, een ‘post algorithmic’ sociaal medium waar je je eigen tijdlijn samenstelt. Nu nog hopen dat het aanslaat.
Ondertussen kun je ook zelf je afhankelijkheid van Amerikaanse big tech vast wat terugschroeven. Bits Of Freedom presenteert een stappenplan om je los te maken. Mailen kan bijvoorbeeld ook prima met Soverin. Browsen in Firefox of Brave, zoeken in DuckDuckGo. Veilige online opslag vind je The Good Cloud of Proton Drive. Je weg vinden? Probeer OpenStreetMap of Organic Maps eens. AI-assistenten en chatbots kunnen ook lokaal draaien. Kijk eens naar JanAI, OLMo 2 of Proton Lumo. De NGO geeft ook tips voor wachtwoordmanagers, messaging apps (Signal of Threema) en social media (Mastodon of Pixelfed). Gedoe? Wel een beetje, maar Bits of Freedom praat je stap voor stap door iedere overstap heen.
Lezen, luisteren, kijken.
..Als je tien minuten hebt:
Een moeder in Bristol ontdekte dat haar 14-jarige zoon na een gewelddadige mishandeling niet als slachtoffer, maar als risicogeval werd behandeld. De reden: een algoritme schatte in dat hij bovengemiddeld grote kans had om crimineel te worden. Het is het begin van een langdurig onderzoek van The Bristol Cable, Lighthouse Report en WIRED naar een ondoorzichtig, voorspellend algoritme met verstrekkende gevolgen.
Ook Pulitzer Center heeft een hele rits steengoede verhalen waarin journalisten op toegankelijke manier verslag doen van AI-misstanden.
Heb je de beelden van extreme sneeuwval in Rusland ook gezien? Grote kans dat die niet echt waren. Toch glipten ze er bij een groot aantal mediaorganisaties doorheen.
Harvard Fellow Shuwei Fang draait er niet omheen: in de toekomst ben je als medium ofwel klein en premium, óf massaal en geoptimaliseerd. Alles daartussen maakt geen kans. In die wereld wordt wat we vroeger als het product zagen, het verhaal, wegwerpmateriaal. Fang stelt daarom een andere benadering voor: nieuwsorganisaties zouden niet langer het eindproduct centraal moeten stellen, maar het maakproces. Met andere woorden: niet wat je maakt, maar hoe je het maakt wordt de echte, onderscheidende waarde.
Positief nieuws. EW laat zien dat media niet volledig afhankelijk zijn van algoritmes om bezoekers te trekken: 37% van hun webbezoekers komt binnen via nieuwsbrieven.
Mooi ook is deze column van Kathryn Jezer-Morton, waarin ze oproept tot friction maxing. “Techbedrijven zijn erin geslaagd om ons te overtuigen dat het leven iets onhandigs is waar je voortdurend aan moet ontsnappen [..]. Lezen is saai, praten ongemakkelijk, bewegen vermoeiend, de deur uit gaan spannend. Denken is moeilijk. Omgaan met vreemden is eng. Spreken overschat. Dit zijn allemaal vormen van wrijving die we nu eenvoudig kunnen wegnemen. En dat doen we ook.” Maar hoe ontwikkel je je nog?, vraagt Jezer-Morton zich af. “Daarom heb ik besloten om van 2026 een jaar van friction-maxxing te maken.”
Voor WAN-IFRA ging Ezra Eeman (NPO) in gesprek met Varun Shetty (Open AI). Wat we zoal kunnen verwachten in 2026: diensten zoals Pulse, die ‘s nachts actief nieuws en informatie voor je verzamelt, en advertenties in de chatbot. Een gesprek over mogelijkheden en tegengestelde belangen.
..Als je wat langer hebt:
Nu we het toch over WAN-IFRA hebben: op 13 en 14 april organiseert zij in Frankfurt het AI Forum 2026, met aandacht voor onder meer cultuurverandering op je redactie.
Helemaal in het thema van deze nieuwsbrief organiseren Waag Future Lab en Open Universiteit op 30 januari de Masterclass Digitale Macht en Souvereiniteit.
Op 28 januari organiseert het Lectoraat Ontwerpen Aan De Journalistiek (Fontys) het evenement Luisteren Naar De Burger In Tijden Van AI. “Je leert hoe je burgers uitnodigt om hun AI-ervaringen te delen, hoe je die verhalen op een toegankelijke manier vertelt, en hoe je problemen doorgeeft aan de juiste instanties. Je maakt kennis met ombudsmensen en toezichthouders om samen aan te kaarten wat de maatschappelijke impact van AI is - en wat daar aan gedaan moet worden.” Gratis, maar wel even aanmelden.
Wat betekent het om mens te zijn in tijden van AI? Daarover spreekt Felienne Hermans (Vrije Universiteit) op 15 februari tijdens het HUMA-café in Perdu, Amsterdam (15.00-17.00).
Werk! Follow The Money zoekt een onderzoeksjournalist die zich wil vastbijten in ‘ondemocratische invloeden’ en de rol van onder meer sociale media en algoritmes.
Op 15 en 16 april vindt in Perugia het event ‘International Reporting & AI Guidelines’ plaats. Tactical Tech stelt een beurs ter waarde van 1000 euro ter beschikking, waarvoor je hier kunt solliciteren.
Tooltip tot slot
Gebruik je je chatbot vooral om te prompten en om vragen aan te stellen? Dan ben je misschien niet súper efficiënt bezig. In deze tutorial laat Florent Daudens zien hoe je een workflow bouwt met Claude om bijvoorbeeld nieuws voor je te verzamelen, interviewvragen te bedenken of posts voor de socials te schrijven. Het handige aan deze aanpak: je hoeft je prompts niet elke keer opnieuw in te voeren en je documenten niet steeds weer te uploaden. Met een slimme workflow geef je Claude toegang tot relevante documenten, maak je gebruik van het ‘geheugen’ van Claude en werk je morgen heel gemakkelijk verder waar je vandaag stopt. Module 2 vind je hier, 3 komt eraan.
Dankjewel voor het lezen. Tips zijn altijd welkom en mogen naar ngoutier@villamedia.nl. Over twee weken meer!
