Een brandbrief en grote zorgen over AI

Even voorstellen: Mijn naam is Jolien van de Griendt en ik neem deze week de nieuwsbrief over van Nele. Ik ben freelance innovatie-adviseur in de journalistiek en maker.

Het werd in internationale trendrapporten al een paar keer aangekondigd, maar nu is het ook in Nederland zover. Het Commissariaat van de Media constateert deze week in de Mediamonitor 2025 dat we ook hier ‘een keerpunt’ hebben bereikt in het gebruik van chatbots voor nieuws- en informatievoorziening: “Anders dan andere innovaties van de afgelopen jaren, zoals smart speakers en de metaverse, kunnen deze tools een ongekende disruptieve impact op het medialandschap hebben.”

Dat voelen ook de Nederlandse nieuws- en mediapartijen. Voor het eerst in de geschiedenis sloegen alle grote partijen vorige week de handen ineen om een brandbrief te schrijven aan de informateur: “Burgers die online informatie zoeken, krijgen hun antwoorden steeds vaker van een op AI gebaseerde zoekmachine, chatbot of virtuele assistent, in plaats van journalistieke of andere redactioneel gecontroleerde bronnen. Inmiddels gebruikt één op de negen jongvolwassenen generatieve AI voor hun informatievoorziening.”

Het meest opvallende uit de brandbrief, vond ik dat de mediasector een oproep doet om de nieuwsvoorzieningen expliciet te betrekken bij Nederlandse ontwikkelingen en investeringen in eigen AI modellen. Blijkbaar gebeurt dat op dit moment nog niet genoeg.

Veel urgentie en stevige woorden dus, maar volwassen strategieën om als journalistieke organisatie je publiek te blijven bereiken, blijven een uitdaging. Bij het kopje lees- en luistertips hieronder heb ik toch wat mogelijke oplossingen, inspiratie en denkrichtingen verzameld.©

©HuberStarke

Maar eerst: hoe gebruiken journalisten AI zelf?

Naast de uitdagingen rond het feit dat ons publiek steeds meer AI gebruikt om aan nieuws te komen, zijn er ook genoeg uitdagingen met AI op de redacties zelf. Er zijn nieuwe cijfers uit het Verenigd Koninkrijk. Onderzoekers van het Reuters Institute stuurden de afgelopen maanden vragenlijsten uit naar 1004 Britse journalisten. Daaruit bleek dat:

🤖 Meer dan de helft van de journalisten (56%) gebruikt AI minstens één keer per week tijdens het werk. Het gaat dan vooral om transcriberen, eindredactie en vertalen. Een kleiner deel gebruikt het om een eerste conceptversie te schrijven of om te factchecken. Een enkeling genereert video of audio met AI. 16% heeft het nog nooit gebruikt.

👩🏽‍💻 Het inzetten van AI heeft er nog niet voor gezorgd dat mensen hun baan leuker zijn gaan vinden. De belofte dat je door het inzetten van AI voor simpele taken, meer tijd overhoudt voor diepgaand en creatief werk, is in het Verenigd Koninkrijk nog niet uitgekomen. De meerderheid (62%) ziet AI als een bedreiging, slechts 15% ziet het als kans. Maar: journalisten die AI vaak gebruiken en er wat vanaf weten, zijn minder pessimistisch.

👨🏻‍🏫 Slechts 32% van de respondenten geeft aan dat ze AI-training krijgen van hun werkgever. Bij de meerderheid (60%) zijn wel richtlijnen over het gebruik van AI opgesteld.

Van richtlijnen naar verantwoord gebruik in de praktijk

Interessante resultaten, want ook in Nederland merk ik dat er vaak een groot gat zit tussen de ‘richtlijnen’ en theorie rond AI, en de praktijk op de nieuwsvloer. Zelfs als een redactie goede trainingen heeft gehad, blijkt het lastig het een vaste plek in je journalistieke praktijk te geven.

Samen met Merlijn Passier begeleid ik AI-implementaties bij nieuws- en mediabedrijven. Daar experimenteren we met een bottom-up workflow. Tegen welke frustraties en problemen loop je als journalist, vormgever of producer aan in je dagelijkse werk?

Hoe zou het eindproduct nog beter kunnen worden als we meer tijd en middelen hadden? Vanuit die concrete casussen experimenteren we met AI om te kijken waar het het werkproces kan verbeteren, binnen alle randvoorwaarden en richtlijnen die er zijn. Dat helpt, omdat het dan binnen je eigen werkproces betekenis krijgt, in plaats van via een casus in een training. Pas dan leer je echt waar de kansen en ook zeker de uitdagingen zitten.

Kijken, lezen, luisteren…

In een tijd waarin AI-ontwikkelingen een bedreiging vormen voor de directe band tussen lezers en journalistieke platforms, is het steeds belangrijker om je publiek aan je te binden. De afgelopen weken kwam ik een aantal interessante artikelen, podcasts en methodes tegen:

Als je tien minuten hebt…

🤝🏻 Afgelopen vrijdag lanceerde een team van journalisten, antropologen en social designers de RAAK-methode: een stappenplan om publieke betrokkenheid een structureel onderdeel te maken van het journalistieke proces. Met vaste meetups en reflectie-momenten: “Als mensen het gevoel hebben dat ze gehoord worden, willen ze ook naar jou luisteren.” Een gids met het stappenplan is gratis beschikbaar, dus je kunt ‘m meteen eens uittesten bij je volgende verhaal.

👨🏻‍🏫 Iemand die ook de urgentie voelt en op zoek is naar concrete actiepunten, is Bert Kok. Hij schreef zijn eigen nieuws(brand)brief over dat de AI-ontwikkelingen in het onderwijs veel te traag gaan en geeft suggesties over wat er nú moet gebeuren. Bijvoorbeeld: een permanent AI-lab, structurele scholing en een cultuur waarin fouten maken wordt gezien als een stap vooruit. Actiepunten die we ook in de journalistiek goed kunnen toepassen.

🧪 Over AI- en innovatielabs gesproken: onderzoeker Hannes Cools heeft met een groep collega’s onderzocht in hoeverre die bijdragen aan de innovatiekracht van een nieuwsorganisatie. Ze constateerden dat succesvolle labs helpen bij het vroeg detecteren van trends, strategisch vooruitblikken en de wendbaarheid van grote organisaties. Maar er zijn ook uitdagingen: weerstand binnen de redactiecultuur, te weinig budget of te weinig duurzame steun van het management.

📃 AI kan ook een bondgenoot zijn om meer publiek te bereiken met longform journalistiek: slimme samenvattingstools verlagen de drempel voor lezers en AI-gedreven aanbevelingssystemen maken de verhalen beter vindbaar. Het Al Jazeera Media Institute onderzocht de complexe relatie tussen AI en longform journalistiek.

Als je wat langer hebt…

🎧 In de podcastfeed van Hard Fork verscheen deze week een bijzondere aflevering met Wikipedia co-founder Jimmy Wales. Wales heeft te kampen met veel van de uitdagingen waar we in de journalistiek ook mee moeten dealen: de betrouwbaarheid en onafhankelijkheid van Wikipedia wordt in twijfel getrokken en steeds meer mensen krijgen hun informatie rechtstreeks via bots. Hun strategie: zo transparant en eerlijk mogelijk zijn, ook over wat er niet goed gaat.

Wales: “Je ziet tegenwoordig soms meldingen boven een pagina met bijvoorbeeld: ‘de neutraliteit van deze pagina wordt betwist’, of ‘in de volgende alinea worden geen bronnen geciteerd’. Mensen vinden dat fijn.

Er zijn tegenwoordig niet meer zoveel plekken waar iemand eerlijk tegen je zegt: ‘we weten het hier even niet helemaal zeker.’” Hij pleit ervoor dat journalisten deze aanpak ook meer zouden moeten omarmen. En in tijden waarin AI-bots nog regelmatig vol zelfvertrouwen hallucineren, lijkt me dat geen slecht idee.

⏯️ Sinds deze week kun je bijna alle sessies van het JournalismAI Festival terugkijken. Met talks over wanneer je een AI-tool moet inkopen of zelf moet bouwen, over hoe je AI succesvol implementeert op de redactie of een lesje vibecoden in de journalistiek.

Tooltips tot slot

Waarschijnlijk heb jij ook duizenden bookmarks, documentjes met links en Kindle- of Kobo highlights met razend interessante informatie. Maar hoe vind je het ooit nog terug, zeker als je niet precies weet waar je naar zoekt?

Ik ben groot fan van Readwise. Die tool synct al mijn highlights (in online artikelen, boeken, random notities) en serveert me iedere dag via de mail zo’n highlight uit. Kunstmatige serendipity, die verbazingwekkend vaak nét met iets relevants uit mijn archief komt op een moment dat ik het nodig heb. Je aangelegde archief kun je uiteraard ook met de ingebouwde AI-assistent Ghostreader bevragen.

Dat was ‘m! Over twee weken is Nele er weer. In de tussentijd nog meer lezen en luisteren over media-innovatie en AI? Ik maak een podcast over de Three Takeaways van mediapioniers en schrijf een nieuwsbrief over hoe je het hoofd boven water houdt als creatieve maker in tijden van AI: Creatives at the crossroads.

Dank voor het lezen!
Jolien van de Griendt