De comeback van de mens en drie andere voorspellingen voor 2026
Traditiegetrouw publiceren zowel Nieman Lab als het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek een serie voorspellingen voor het nieuwe jaar. Wat kan de journalistiek verwachten en waarop moeten we ons voorbereiden? De belangrijkste voorspellingen in vier trends.
1. De mens maakt een comeback
Nu het internet dreigt te verdrinken in AI-content, staat de journalistiek voor een existentiële vraag: hoe blijf je als menselijke bron van informatie relevant? Opvallend veel voorspellers hameren dit jaar op één cruciaal element dat AI niet kan kopiëren: menselijkheid.
Het begint volgens Davey Alba (Bloomberg News) bij de basis. ‘In de kern is journalistiek de belofte dat iemand echt de wereld in is gegaan om dingen te controleren. Iemand heeft iets gezien, geverifieerd, in context geplaatst. Die persoon stelde vragen, legde verantwoording af aan een eindredacteur en een kritisch publiek. [..] Dit zijn menselijke taken, en ze worden waardevoller naarmate het web verder volloopt met machinetekst.’ Ze plaatst daarbij een belangrijke kanttekening: ‘Wat schaars is, heeft alleen waarde als mensen het herkennen én geloven dat het de moeite waard is.’ Aan nieuwsorganisaties en makers de schone taak om duidelijk te maken waarom menselijke verslaggeving telt, aldus Alba.
Ook volgens Bill Adair (Duke University / Politifact) snakken mensen naar echtheid nu AI onze schermen dreigt te domineren (denk maar aan de AI-gegenereerde McDonaldsreclame die na veel kritiek offline werd gehaald). ‘Netflix begrijpt die behoefte aan authenticiteit als geen ander: series als Drive to Survive, Quarterback en The Clubhouse trekken enorme kijkersgroepen omdat ze sporters laten zien zoals ze echt zijn — twijfelend, geblesseerd, zoekend, triomfantelijk. Die toegang achter de schermen voelt menselijker en eerlijker dan veel traditionele sportjournalistiek, waarin formats en stijlen soms zo gestroomlijnd zijn dat de mens eruit verdwijnt.’
Juist daarin ligt een les voor redacties in 2026, volgens Adair. ‘Onze verhalen mogen rauwer, dichter op de huid en minder gevangen in oude conventies. Mensen willen begrijpen wie er achter het nieuws schuilgaat, niet alleen wat er is gebeurd. De opdracht voor het komende jaar is duidelijk: laat vaker zien hoe het er echt aan toegaat. Netflix laat zien dat de meest pakkende verhalen soms de meest simpele zijn.’
Op Villamedia benadrukt ook NPO Radio 2-DJ en livestreamer Daniel Lippens het belang van menselijkheid. De ideale manier om dat te bewerkstelligen volgens hem: livestreaming. ‘Mensen waarderen het dat er een echt persoon achter de knoppen zit.’ Ook genoemd als strategie om je als mens te onderscheiden van AI: inzetten op scoops, want in tegenstelling tot mensen kan AI geen nieuwe, kloppende informatie brengen, aldus Lachlan Cartwright (Breaker Media).
Valérie Bélair-Gagnon (University of Minnesota) voorziet de shift naar menselijkheid ook in het werk van factcheckers. ‘Jarenlang heeft de journalistiek desinformatie behandeld als een waarheidsprobleem. Een onjuist verhaal duikt op, journalisten of factcheckers corrigeren het, en de feiten worden rechtgezet. Maar de meest schadelijke onwaarheden [..] verspreiden zich uit woede, omdat ze identiteit of verbinding geven, humor uitlokken of wantrouwen naar traditionele instanties kanaliseren. In 2026 zal de meest prangende vraag niet zijn “Wat is waar?”, maar “Waarom resoneert dit verhaal op dit moment en met wie?” Er zal een verschuiving plaatsvinden van factchecking naar meer ‘frictie-checking’’.
2. Afscheid van de hype en de strijd tegen big tech
Volgens verschillende voorspellers is 2026 het jaar waarin mediapartijen slimme keuzes maken om onafhankelijk te blijven. ‘Veel media gebruiken diensten als Gmail, Google Drive of Slack.’ Een enorm juridisch risico, noemt Bert Hubert dat. ‘Stel, een redacteur schrijft een kritisch stuk over een bedrijf en dat spant een rechtszaak aan. Wat als dat bedrijf bij Google of Slack aanklopt en al jouw e-mails opvraagt? Big tech kan dan zeggen: hier is de mailbox. In de VS mag dat gewoon. In plaats daarvan zouden media software op eigen servers kunnen draaien. Dat hoeft helemaal niet zo duur te zijn en als die servers in Nederland staan dan heb je juridisch gezien een onneembaar fort. Voordat een rechter in Nederland de in beslagname van een server van een journalist goedkeurt, moet het echt over atoomwapens gaan.’ Komend jaar zullen steeds meer mediapartijen kiezen voor onafhankelijkheid in plaats van gemak, voorspelt ook Ben Werdmuller (ProPublica), die verwacht dat redacties zullen samenwerken om opensource-software te ontwikkelen.
Nog een manier om de strijd met bigtech aan te gaan: door lokale kennis slim te benutten, schrijft Derek Willis (University of Maryland). Daar zit de echte superkracht van journalistieke organisaties: ‘Lokale nieuwsmedia bezitten een schat aan alledaagse, zeer specifieke informatie die cruciaal is voor de gemeenschap en die big tech mist; denk aan details over bouwprojecten, vergunningen of openingstijden.’ Uitgevers zullen de macht van Big Tech doorbreken door kleine taalmodellen te gebruiken, die te trainen op lokaal nieuws en zo gespecialiseerde kennisbanken te creëren, denkt Willis.
Tot slot mag van Felienne Hermans (Vrije Universiteit) de stekker uit de hype rondom Large Language Models, vertelt ze aan SVDJ. ‘Ik hoop dat alle experts, ook journalisten, erop vertrouwen dat ze kritisch mogen zijn op AI. [..] Laat je door niemand wijsmaken dat je AI niet begrijpt omdat de techniek ingewikkeld is.’ Laurens Vreekamp onderschrijft dit in de meest recente editie van Vraag Het Vreekamp. ‘Onderzoek doen naar AI-toepassingen vergt vooral geduld, nieuwsgierigheid en samenwerken, niet sec technische kennis.’
3. Nieuwe redactieactiviteiten
Dan is er een rits voorspellers die nieuwe redactieactiviteiten zien ontstaan.
Daniel Trielli voorspelt bijvoorbeeld de opkomst van een nieuwe functie op redacties die deals aangaan met AI-bedrijven: de rol van agentic journalist, die informatie verzamelt en op zo’n manier weergeeft, dat AI het kan verwerken. ‘Zijn of haar taak is om informatie te verzamelen: de vijf W’s (wie, wat, waar, wanneer, waarom), citaten, context en links.’ AI verwerkt de gestructureerde informatie vervolgens in een vorm die past bij de eindgebruiker.
Andere activiteiten die voorspellers noemen: zorgen dat je content juist gelabeld is zodat je er later de vruchten van plukt (een tip van Dmitry Shishkin, Ringier Media) en inzetten op visuele factcheckcapaciteiten op je redactie, voordat je misstappen begaat en aan geloofwaardigheid inboet (een advies van Ståle Grut, Oslo University). En als we dan toch bezig zijn: ‘Kunnen er het komende jaar sowieso niet wat techredacteuren bij?’, stelt Bert Hubert voor aan SVDJ.
4. In 2026 maken we betere verhalen dankzij AI
Dan hebben we nog de voorspellers die mogelijkheden zien voor betere verhalen, bijvoorbeeld met nieuwe, mondiale perspectieven, door lokale nieuwsarchieven te benutten, door personalisering en door grote datasets te analyseren.
Een waardevolle tip komt tot slot van Alfred Hermida (University of British Columbia) die stelt dat de journalistiek ‘een pedagogie van verwondering’ nodig heeft. ‘Dit is een benadering in het onderwijs die studenten aanmoedigt om kritisch, nieuwsgierig en creatief te zijn. Verwondering nodigt journalisten uit om niet te vragen: “Hoe kan AI mij helpen?”, maar: “Welke nieuwe vragen kan ik stellen met AI aan mijn zijde?” De lens van verwondering helpt de journalistiek om angst te overstijgen. Angst is geen vriend; voorzichtigheid is dat wel.’
Lezen, luisteren, kijken..
AI Forensics brengt aan het licht hoe honderden accounts op TikTok miljarden views krijgen met AI-gegeneerde content die vaak racistisch of seksistisch is. Volgens de non-profitorganisatie proberen sommige van deze accounts het algoritme van TikTok te misleiden door grote hoeveelheden inhoud te posten in de hoop dat deze viraal gaat.
Voor wie het overzicht kwijt is: TOW Center for Digital Journalism houdt bij wat de relaties tussen media- en AI-bedrijven zijn - of er een zaak loopt, een deal gesloten is of geld is geïnvesteerd.
Het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek buigt zich over de grote vraag: welke alternatieven zijn er voor de bekende socialmediakanalen?
Heb je een AI nieuwsproduct, format of strategie ontwikkeld waar je trots op bent? Tot 31 december kun je hem aanmelden om kans te maken op een Digital News Award van WAN-IFRA.
ChatGPT viert zijn derde verjaardag, maar het feest is wel even voorbij, schrijft de Volkskrant. De vier plagen waar OpenAI mee kampt.
..Als je wat langer hebt:
Vergeet ingewikkelde, dure systemen: de Tsjechische journalist Jan Žabka toont in 90 minuten hoe hij met gratis AI-tools zijn dagelijkse workflow slim inricht. Een hands-on, online sessie, speciaal voor journalisten en redacties zonder grote budgetten, georganiseerd door Transitions and Journalismfund Europe. Aanmelden voor de sessie op 17 december (18.00 - 19.30) doe je hier.
Tooltip tot slot
Op zoek naar Face Recognition tools? Hier vind je er een heleboel op een rijtje.
Dankjewel voor het lezen! Tips zijn altijd welkom en mogen naar ngoutier@villamedia.nl. Op de volgende nieuwsbrief moet je in verband met de feestdagen iets langer wachten. Na de kerstvakantie zit hij weer in je inbox. Tot dan!
Als de mens zich van AI wil onderscheiden, zou dat een terugkeer van harde ironie en zwarte humor kunnen betekenen. Want AI is te beschaafd en bescheten voor echte, menselijke en gelaagde taal. En te politiek correct voor scherpe stijlvormen waarmee de mens zich van de LLM kan onderscheiden. Tevens een goed moment om met de breintumor die woke heet af te rekenen: spreek opnieuw vrijuit, onderscheid je van de bekrompen GPT’s — wie weet kun je in 2026 zelfs zónder ironie het gedachtestreepje weer gebruiken zonder verdacht te worden van kunstmatige plagiaat!